Những người đang giận dữ thời chúng ta tất nhiên là không hài lòng với một lời khiển trách như thế. Như để xác nhận cho những gì anh vừa mới nói, Robert Misik ngay lập tức nhận được một trong những lời bình luận cay độc đó, những cái mà chỉ có thể phát triển trong sự nặc danh của Internet. “Anh là một thằng ngu, hoàn toàn không có một chút trí thông minh nào với cột sống của một con giun lầy nhầy trong đống phân”, người ta viết thế. “Những người như anh, chửa rủa ‘sự căm thù’ của những người khác và không nhận ra sự căm thù của chính mình, không cần phải được đánh giá cao về mặt trí thức.”

Robert Misik đã từ lâu không còn trả lời những tràng đả kích đó nữa. Anh ghi nhận chúng, không nhiều hơn. “Công việc của một nhà báo đã bị làm thay đổi một cách hết sức đa dạng bởi Internet, cho tới mức người ta không còn thật sự biết là phải bắt đầu ở đâu”, anh nói. “Ngày nay, nhà báo dùng một phần không nhỏ thời gian để vào các mạng xã hội, đưa lên mạng những câu chuyện của họ và nhìn xem người ta có chú ý đến chúng không, cũng tiếp tục chia sẻ nếu có thể. Người ta tìm cổ động viên của mình trên Twitter và Facebook, và tự đặt ra câu hỏi: tôi trở thành thương hiệu như thế nào, tôi trở nên đặc biệt như thế nào? Tôi phác họa điều đó rất đại thể, tất nhiên là cũng có nhà báo hoàn toàn không kiêu ngạo, nhưng Internet có thể làm nổi bật cá nhân tác giả nhiều hơn là trước kia, Một thay đổi khác là qua những kênh khai thác đó, nhà báo bất thình nhận được trả lời. Mỗi một lỗi lầm đều được khiếu nại ngay lập tức và qua đó được công bố. Ngày xưa, người ta cũng phát hiện ra lỗi lầm, nhưng nếu họ không viết một lá thư bạn đọc thì việc đó không đến nơi như là một lời phê bình được. Người ta cũng bị chửi rủa. Sự thái quá và căm ghét trong posting cũng cùng quyết định giọng điệu của một cuộc tranh luận. Là nhà báo, ngày nay anh bị đặt vào trong một thế giới mà nó bất thình lình bắn trả, trong khi trước kia thì người ta thường chỉ làm việc với những người tiêu thụ câm lặng.”

Tờ nhật báo tự do cánh tả của Áo Der Standard được Oscar Bronner thành lập năm 1988, người đã chịu trách nhiệm cho các tạp chí tin tức trend và Profil. Bảy năm sau đó, tờ Standard đưa ra trang mạng đầu tiên của một nhật báo tiếng Đức với ban biên tập riêng và như là một công ty riêng, ngay cả khi nó liên kết mật thiết về mặt tổ chức với công ty xuất bản tờ Standard. Nói cách khác: trang trực tuyến tự chủ phần lớn. Bây giờ thì video blog của Robert Misik không phải là không bị tranh cãi, tác giả khiêu khích và nói không úp mở một cách rất sinh động. Anh có phải báo cáo cho ban biên tập trước khi công bố hay không, có một cấp kiểm tra hay không?

“Không có cấp kiểm tra nào cả”, Misik nói, người mãi một hai ngày trước đó mới quyết định nói về để tài gì vào ngày chủ nhật. “Tôi làm blog đó trong thời hạn rất ngắn, đưa trực tiếp lên trang Standard. Rồi các đồng nghiệp nam nữ trong ban biên tập liên kết đến trang nhà. Cho tới nay không hề có một sự phản đối nào cả. Tôi tự chú ý, không làm những điều để cho người ta có thể kiện tôi. Các đồng nghiệp biết điều đó, những người phần lớn cũng chia sẻ ý kiến của tôi. Nhưng ngay cả khi không như thế thì sự việc cũng diễn tiến không khác đi. Một người đứng ngoài tưởng tượng hoàn toàn sai lầm. Người ta thường hay nghĩ rằng người chủ tờ báo đưa ra đường lối của tờ báo cho tổng biên tập. Đó là một sự tưởng tượng khiến phải dựng tóc gáy và xa rời hiện thực của truyền thông. Qua đó tôi không muốn nói rằng hiện thực truyền thông như thế là tốt hơn nhiều đâu. Hiện thực truyển thông là việc mỗi một tổng biên tập đều cố gắng làm ra một truyền thông tiêu khiển càng nhiều càng tốt, điều đó có nghĩa là báo chí đã trở thành một phần của tiêu khiển, cà báo chí chính trị nữa. Và thuộc vào tiêu khiển cũng là việc tôi có những ý kiến phân cực, những cái gây ồn ào càng nhiều càng tốt, vì như thế thì mới chắc chắn là được người ta chú ý tới. Tôi không bị kiểm duyệt không phải chỉ vì các đồng nghiệp có cùng ý kiến với tôi, mà tất nhiên cũng vì tôi hay là người mang những ý kiến trái ngược vào trong cuộc chơi công cộng, và đó là phần mang tính chất tiêu khiển của truyền thông. Chỉ cần nhìn đến các chương trình đàm thoại thôi. Các ý kiến càng kỳ lạ chừng nào thì chương trình càng ồn ào nhiều hơn chừng ấy. Cũng tương tự như thế trong làm báo in hay báo trực tuyến.”

Robert Misik yêu cầu hãy xem xét một cách cụ thể hơn tính kinh tế của sự chú ý trong các hình thức truyền thông. “Trong truyền thông in, không phải bài nào tôi cũng viết để ai cũng đọc nó”, anh nói. “Ngay khi có ai đó mua báo thì nhà xuất bản đã hài lòng rồi. Quan trọng là trang nhất. Tranh nhất quyết định việc bán báo. Những gì ở bên trong nhiều lắm là quyết định cho lần mua của ngày hôm sau. Trong truyền hình thì khác. Những người làm truyền hình biết rằng người ta có thể bấm sang chương trình khác hay tắt đi. Nhưng phương pháp dùng để đo tỷ lệ người xem thì thật là buồn cười. Ở đó, người ta từ 500 người tính lên cho hàng triệu người tiêu dùng, với tỷ lệ sai lầm to lớn vô cùng, như có thể tự nghĩ được. Tuy vậy, tôi phải làm chương trình của tôi sao cho khán giả đừng tắt đi, người ta có điều đó ở trong đầu. Trên báo trực tuyến thì bài viết nào cũng cạnh tranh sự chú ý. Nếu đường dẫn được trình bày một cách quá nhạt nhẽo thì sẽ chẳng có ai bấm vào nó. Cuộc tranh giành sự chú ý này hiện giờ đã lan ra trên từng xăngtimét của trang mạng. Trong Internet thì có thể đo con số truy cập một cách chính xác được. Nếu chuyên mục của tôi được 300 người bấm vào thì tôi sẽ suy nghĩ liệu tôi có theo đề tài đó lần thứ hai hay không, nhất là khi tuần trước tôi đã ghi nhận được 60.000 lần bấm tại một đề tài khác. Điều đó tất nhiên về lâu dài cũng ảnh hưởng đến tổng biên tập, người rồi sẽ can thiệp vì khách hàng quảng cáo bỏ chạy khi có quá ít sự chú ý. Điều này ngày nay còn đóng một vai trò không lớn lắm trong Internet, nhưng chắc chắc sẽ mạnh hơn trong những năm tới đây. Áp lực tinh vi của tỷ lệ – một mối nguy hiểm lớn cho nhà báo nằm ở đây. Nhưng vì trực tuyến không tốn kém gì cả nên rào cản tiếp cận rất thấp. Vì thế mà luôn có đầu vào sáng tạo. Ngày nay, với một ít phương tiện, người ta có thể đưa một trang lên mạng, và nếu như nó được làm cho tốt thì nó cũng sẽ tìm được độc giả của nó. Vì thế bảo đảm được nhịp cải mới sáng tạo luôn quay trở lại.”

Vào thời điểm cuộc nói chuyện của chúng tôi, Robert Misik đã công bố 224 video trên trang mạng của tờ Standard. Chúng đã đưa anh lên địa vị của một tác giả được tôn sùng ở nước Áo – tất nhiên là bên cạnh sách của anh, những cái không bao giờ thiếu lực nổ về chính trị-xã hội. Ý tưởng với blog đó đến từ đâu? “Cũng như nhiều việc khác trong cuộc sống, đó cũng là một sự ngẫu nhiên thôi”, Misik trả lời. “Một người họ hàng đã rất cao tuổi tặng cho tôi một cái máy quay video. Tôi không cần máy quay video, nhưng cứ cứng đầu và dai dẳng, như người già thường hay thế, người họ hàng của tôi cứ khăng khăng nhất định. Cuối cùng, tôi làm quen với cái máy và học cách cắt phim trên máy tính và đưa lên YouTube. Vào thời gian đó, tờ Standard viết thư cho tôi. Họ muốn tôi làm cái gì đó cho trang trực tuyến của họ, chính xác là cái gì thì họ còn không biết nữa. Giả như tôi đề nghị viết blog thì chắc là cũng được. Nhưng đã có hàng trăm ngàn cái như thế rồi. Tôi thì muốn làm một cái gì đó mà còn chưa có ai làm, ít nhất là ở chúng tôi. Điều mà lúc đó tôi không biết: cung cách đối xử của khán giả thật là tàn bạo. Tỷ lệ không phải ở khoảng cộng trừ mười phần trăm mà khác biệt nhau với hệ số mười. Sau một thời gian, người ta biết được đề tài nào được quan tâm nhiều và đề tài nào không. Tất nhiên là tôi cũng chú trọng đến hỗn hợp. Nếu như tôi nói mười lăm lần về cuộc khủng hoảng kinh tế thì đã đến lúc trình bày một cái gì đó khác. Ví dụ như một đề tài về nghệ thuật hay một xì căng đan tham nhũng. Đất nước của chúng tôi có nhiều đề tài lắm.”

Trong vòng hai năm vừa qua, anh đã chú trọng nhiều hơn đến các đề tài kinh tế vĩ mô, những cái mà anh đã nhìn thấy như một vấn đề cơ bản bắt đầu từ cuộc khủng hoảng tài chính. “Báo chí kinh tế của chúng tôi chưa từng bao giờ có thể giải thích được”, Misik nói, “ngoại trừ một ít trường hợp ngoại lệ thì nó đã thất bại hoàn toàn trong mười, hai mươi năm vừa qua. Các nhà báo về kinh tế đã đánh mất khả năng truyền đạt lại của họ, và trước hoàn cảnh của những sự kiện gây chấn động đó, tôi đã cảm nhận được sự thách thức, góp phần khép lỗ hổng đó lại.” Việc mà khi nhìn đến tính phức tạp của đề tài thì không phải lúc nào cũng là đơn giản, “vì tất nhiên là sẽ có ít người xem một cuộc độc thoại kéo dài mười hai phút hơn là khi tôi trình bày một câu chuyện súc tích, ngắn bốn phút. Những tín hiệu như thế thật sự là đã đến từ thị trường.”

Không chỉ ở Áo mới thế, trình bày rút ngắn hầu như đều được yêu cầu ở khắp mọi nơi. Truyền thông ngày nay hầu hết đều đã suy tàn thành những người cung cấp thông tin fast food. Nhưng ở Áo, theo Misik, thì có thể cảm nhận điều đó đặc biệt rõ. “Trong đất nước này, chúng tôi có những điều kiện chủ quan, đặc biệt”, anh nói. “Ở đây, chúng tôi phải đối phó với một thế lực thị trường cực lớn của báo lá cải, hơn cả thế lực thị trường trong những nước khác. Đó là hậu quả của một chính sách truyền thông thất bại. Người ta có thể nói rằng nếu như tôi muốn có báo chí chất lượng cao thì tôi tạo điều kiện cho những nhật báo chào mời báo chất lượng cao. Ở Áo thì ngược lại. Thống trị ở đây là Kronen Zeitung [Nhật báo Krone]. Đó là một thị trường tống tiền giới chính trị. Ví dụ như tờ Kronen Zeitung nắm trong tay rất nhiều đặc quyền trong phát hành, và cơ quan chống độc quyền nhắm cả hai mắt lại. Nhưng nếu như người ta không ngăn chận việc đó thì tờ lá cải này đẩy mình đến chân tường. Giới chính trị thật sự là sợ việc đó. Với hai triệu độc giả, tờ Kronen Zeitung, so với vùng phát hành của nó, là tờ báo được đọc nhiều nhất thế giới, điều tất nhiên là giật lấy một phần cực nhiều từ chiếc bánh quảng cáo. Ở các nơi khác, những người đăng quảng cáo sẽ nói rằng nếu tôi muốn đến được với một giới độc giả có học nhất định thì tôi phải đi vào báo có chất lượng chứ không vào báo lá cải. Nhưng ở chúng tôi thì báo lá cải được đọc nhiều cho tới mức nó thống trị toàn bộ thị trường quảng cáo của Áo.”

Thêm vào đó, chỉ dựa trên báo chí có chất lượng cao trong một đất nước với tám triệu dân là một việc làm khó khăn vô cùng, nhất là có thể mua được các sản phẩm báo chí Đức ở khắp mọi nơi, những cái tạo một áp lực cạnh tranh không phải là không đáng kể. “Đó là những điều kiện hoàn toàn khác với trong một đất nước 80 triệu dân như nước Đức, nơi tôi không những có thể tìm thấy vị trí của tôi như là một tờ báo có chất lượng mà còn có thể bảo đảm nó được nữa”, Misik nói. “Vấn đề trong giới truyền thông là con số phát hành và sự bảo đảm về mặt tài chính cho một truyền thông. Nếu tôi, như tờ Süddeutsche Zeitung [Nhật báo Nam Đức], có trên 300.000 người mua thì tôi có thể làm một tờ báo tương đối tốt. Một tờ báo như vậy ở chúng tôi thì chỉ bán được 30.000 tờ thôi. Với một con số phát hành như vậy thì người ta không thể nào đáp ứng được những yêu cầu của một tờ báo chất lượng, nếu như không muốn làm báo rẻ tiền.”

Thuộc trong số những tờ báo cố gắng làm báo chất lượng trong nước Áo với nhiều nhiệt tình và ý định tốt, nhưng không phải lúc nào cũng với những kết quả rất tốt, theo Misik là Standard, Falter, Profil và Die Presse. “Tất cả họ đều bán được từ 50.000 đến 60.000 tờ. Ở mức đó thì người ta có thể làm được vài việc rồi. Nhưng tất nhiên là người ta không có khả năng chi trả cho một ban biên tập 200 người. Bốn mươi, có lẽ năm mươi, điều đó tự động giới hạn các khả năng. Thêm vào đó là một đặc điểm của Áo: trong số tám triệu dân thì đã có hai triệu sống ở Wien. Tất cả các tờ báo lớn trong nước đều được sản xuất ở Wien, việc rõ ràng là giới hạn các đặc điểm nhận dạng.”

Một vấn đề nữa là nhà báo Áo thiếu tự tin, Misik nói. “Báo chí có chất lượng ở Áo vẫn còn nhìn trừng trừng sang Đức, bởi vì người ta nghĩ rằng người Đức có báo tốt như thế, chúng ta có báo tệ như thế. Điều đó pha lẫn vào trong những mặc cảm tự ti mà chúng tôi người Áo nói chung là có, đối với thế giới và đặc biệt là đối với nước Đức. Cái quan hệ loạn thần kinh này cũng có thể quan sát thấy trong ngành xuất bản. Người ta cố gắng để tốt như người Đức và đồng thời lúc nào cũng có cảm giác người ta không làm được. Tuần rồi, trên đài [phát thanh và truyền hình nhà nước] ORF có một chương trình về văn hóa làm báo trong đất nước này, vì các xì căng đan mà giới chính khách chúng tôi sản xuất ra cứ như ở cạnh băng chuyền. Và Florian Klenk, một trong các nhà báo điều tra tốt nhất của Áo, không có ý gì khác hơn là liên tục nói rằng chúng tôi có thể học được những gì từ người Đức.”

Robert Misik, người đã sống một thời gian dài ở Berlin, có ý kiến kiên quyết riêng của anh về báo chí Áo. “Báo chí trong đất nước này trước nay đã không cố gắng nhiều cho lắm”, anh nói. “Nó lúc nào cũng bị ảnh hưởng bởi văn hóa chính trị của một nước nhỏ và chịu ảnh hưởng rất lớn của sự đồng thuận. Sự đồng thuận của các lực lượng chính trị lớn thời sau chiến tranh. Chúng tôi nói năng hiền lành và chúng tôi tránh xung đột. Trong sự pha trộn đó, báo chí đã trở nên biếng nhác. Dưới thời Quốc Xã, nhiều nhà báo trong giới báo chí có chất lượng đã bị giết chết hay bị đuổi ra khỏi nước. Rồi sau chiến tranh, người ta đã bỏ lỡ cơ hội thiết lập một nền báo chí dân chủ, kiểm tra, khai sáng, như nó đã phát triển từ động lực riêng ở Đức. Cho tới năm 1970 không có gì ở Áo là có thể so sánh được. Mãi đến lúc đó người ta mới cố gắng đuổi theo.”

Điều đó đặc biệt là nhờ Oscar Bronner đã được nhắc tới ở phần trên, một doanh nhân truyền thông có sức thu hút, người không chỉ nghĩ tới kinh doanh ở trong đầu. “Có thể là tuýp người này không còn có trong nước Đức nữa”, Misik nói, “nhưng ở Áo thì cũng chỉ có một người đó thôi. Còn về không khí truyền thông để hít thở của chúng tôi thì chúng tôi vẫn còn chỉ sống nhờ vào những lần sáng lập của ông ấy. Có một hạn chế: tờ Falter, một tờ báo thành phố có nhiều truyền thống theo gương mẫu của tờ Village Voice ở New York. Được thành lập trong những năm bảy mươi trong tinh thần văn hóa mang tính lựa chọn khác của Phong trào 68. Từ lúc đó đã phát triển thành một tạp chí có chất lượng thật sự.” Người thành lập Falter là nhân vật truyền thông sáng danh thứ hai của Áo sau Oscar Bronner: Armin Thurnher. Thurnher, vẫn còn là tổng biên tập của Falter, được xem là nhà phê phán gay gắt nhất của giới truyền thông in ở Áo.

Những gì mà Robert Misik nói về áp lực cạnh tranh, cái mà các nhật báo và tạp chí phát hành trên toàn quốc của Đức đặt lên khu vực ấn phẩm Áo, tất nhiên là lại càng đúng cho truyền hình. Ở nước cộng hòa cạnh dãy núi Alps này thì cả các đài truyền hình nhà nước lẫn đài tư nhân Đức hẳn cũng cảm thấy mình giống như đang ở nhà. Vì thế mà đài ORF gặp khó khăn. “Cũng như mỗi một đài nhà nước, đài ORF cũng nằm trong sự căng thẳng giữa lợi ích báo chí và lợi ích chính trị”, Misik nói. “Ở Đức thì có cấu trúc khác vì có các cơ sở truyền thông của tiểu bang. Ở đó không chỉ có một đài truyền thông nhà nước như ở chúng tôi. Ở đó không chỉ có [đài nhà nước] ARD với chín cơ sở truyền thông của các tiểu bang, ở đó còn có thêm [đài nhà nước] ZDF nữa. Tất nhiên là giới chính trị từ các hội đồng quản trị cũng cố gắng xen vào điều khiển, nhưng vì tình cảnh trong mỗi một tiểu bang một khác, nên có một số nhiều trên tình trạng khó xử đó.”

Nhưng tình trạng khó xử ở Áo không to lớn như người ta luôn mô tả nó. Không, theo quan điểm của Robert Misik. “Theo trải nghiệm của tôi trong vòng hai mươi năm vừa qua, ảnh hưởng của các đảng phái trong ORF được đánh giá quá cao. Các nhà báo của ORF bị áp lực nặng, điều đó là đúng. Và sự cố gắng xen vào cùng điều khiển của giới chính trị là cực nhiều. Mặc dù vậy, các nhà báo vẫn làm tròn công việc của họ. Ngay cả khi chính trị đưa ra người điều hành: họ không thể đọc cho các nhà báo viết các câu chuyện. Họ có thể tước quyền lực người ta, nhưng điều đó thì không hay xảy ra. Không thể chém đầu cả một ban biên tập được. Khi giới chính trị không tạo áp lực khủng khiếp, và điều đó thì thật ra chỉ có chính phủ Schüssel (2000-2007) là đã thực hiện trong vòng 30 năm vừa qua, thì các nhà báo cũng có đủ dũng cảm để làm báo tốt trong ORF. Như thế nên tôi không nhìn ảnh hưởng của chính trị là một vấn đề. Một nhà báo, người có cột sống cứng rắn một chút, có thể chịu đựng được áp lực nhà nước độc đoán đó. Vấn đề là sự tư nhân hóa. Thương mại hóa. Tỷ lệ người xem. Là việc có rất nhiều tiển chảy vào trong những chương trình tìm tài năng nào đó, các chương trình có nhiều hoài bão được chiếu vào lúc giữa đêm, low budget. Ở báo chí là diện tích có hạn. Lối suy nghĩ, với câu chuyện này thì chúng ta không đến được với nhiều người đọc. Thế là người ta làm ăn nhỏ. Loại áp lực đó của tỷ lệ người xem. Điều đó dẫn đến một sự tuân thủ mới. Tất cả đều phải ngắn, phải hài hước, không được phép quá phức tạp, quá suy tư vân vân.”

Trước đây còn chưa lâu lắm, đã có lần có những thúc đẩy báo chí đáng ghi nhận cho vùng nói tiếng Đức xuất phát từ Áo, việc này ngày nay hầu như không còn được nhắc tới nữa. Chúng ta cứ nghĩ đến lần xuất hiện của Nina Hagen trong chương trình Club 2 của ORF, khi cô diễn tả trước mắt các nữ khán giả, phụ nữ thủ dâm thế nào là có hiệu quả nhất. Club 2 được bắt đầu phát sóng năm 1976. Nó ngày nay được xem là thời điểm khai sinh của các chương trình đàm luận tiếng Đức. “Vào thời đó, Gerd Bacher là tổng giám đốc của ORF”, Misik nói. “Người này về chính trị là một người cánh hữu, mặc dù vậy ông vẫn cho phép có nhiều không gian tự do đến ngạc nhiên. Điểm đặc biệt của Club 2 là không có giới hạn về thời gian. Các chương trình có thể kéo dài đến đêm, tùy theo chúng diễn ra như thế nào. Ngày nay không còn được như vậy nữa. Ở đó thì người điều khiển chương trình không yêu cầu khách của mình phát biểu những câu hoa mỹ, nó diễn ra mà không có rọ mõm.”

Robert Misik đã lui ra khỏi công việc làm báo hàng ngày một chút. “Số tiền nhuận bút nhỏ nhoi mà anh kiếm được trong ngành báo chí như là người tự do thì đã là một vấn đề rồi”, anh nói. “Nhưng nếu tôi có khả năng mỗi tuần đọc hai bài diễn văn mà mỗi lần tôi nhận được 600 euro cho việc đó thì tự nhiên là tôi thích làm việc đó hơn là viết một bài báo nào đó. Tôi không thể sống nhờ vào nó. Tôi phải kiếm tiền ở nơi khác, tất nhiên là tôi vẫn còn viết cho báo, nhưng chủ yếu là phát biểu ý kiến, tiểu luận hay tiểu phẩm, không làm báo kinh điển nữa.”

Cuộc trao đổi được tiến hành vào ngày 12 tháng 3 năm 2012.

Robert Misik, sinh năm 1966, là biên tập viên của tờ Arbeiter-Zeitung [Công nhân Nhật báo], thông tín viên ở Đức của tờ profil và lãnh đạo mảng chính trị đối ngoại của tờ tuần báo Áo Format, được xuất bản trong nhóm nhà xuất bản News – cho tới khi anh cảm thấy “trong vương quốc của Fellner trở nên quá ngu ngốc”, như anh viết trên trang nhà của mình. Từ năm 2008 Misik điều hành video blog FS Misik của anh trên trang mạng của Standard. Anh là tác giả thường xuyên của Falter, profil, ở Freitag và taz. Robert Misik cũng nổi tiếng qua nhiều quyển sách của anh. Phải kể ra đây là Huyền thoại thị trường thế giới. Sự khốn cùng của chủ nghĩa Tân Tự do (1997), Đi tìm hiệu ứng Blair (1998), Marx cho những người đang vội (2003), Phản biện thiên tài. Tư tưởng phê phán từ Marx cho tới Michael Moore (2005), Quyển sách được tôn thờ. Hào nhoáng và khốn cùng của văn hóa thương mại (2007), Xin Chúa che chở. Tại sao chúng ta phải tách rời tôn giáo ra khỏi chính trị (2008), Chính trị của bệnh hoang tưởng (2009) và cuối cùng là Hướng dẫn cải thiện thế giới. Chúng ta dễ dàng làm được điều đó (2010). Robert Misik hai lần được tặng giải khuyến khích của Giải Bruno Kreisky dành cho sách chính trị, năm 2008 anh được trao tặng Giải thưởng Quốc gia Áo cho cách hoạt động xuất bản văn hóa. Anh sống ở Wien.

Dirk C. Fleck

Phan Ba dịch

Đọc những bài trước trên trang Quyền lực thứ tư

“Radar của chúng tôi là khả năng làm báo của đội ngũ”, anh nói. “Ở Bild thì đó ít ra cũng là 850 nhà báo ở khắp nơi trên thế giới, những người mà chúng tôi có thể dựa vào họ. Các đồng nghiệp trong từng mảng và từng ban biên tập lọc lại chất liệu mà chúng tôi tin rằng chúng sẽ nhận được sự quan tâm lớn nhất có thể. Tất nhiên là ở đó cũng có những trị của kinh nghiệm. Anh sẽ không ngạc nhiên, ví dụ như có hàng triệu người quan tâm đến đề tài lương hưu. Nhưng chúng tôi cũng nhận ra đề tài Hy Lạp sớm hơn là các truyền thông khác. Từ đầu 2010 chúng tôi đã rất quan tâm đến nó, vì nó có những hệ quả rộng lớn đến nước Đức và châu Âu. Tất nhiên là tường thuật về Hy Lạp của chúng tôi có đôi lúc rất sắc nhọn và khiêu khích. Nhưng như chúng ta hiện nay biết được – và tôi thật sự rất tiếc khi phải khẳng định –, chúng tôi đã đúng trong nhiều phần lớn, trong những gì mà chúng tôi đã viết, và rất đáng tiếc là cả với những gì mà chúng tôi đã cảnh báo.”

Thật ra thì không phải là đơn giản, giải thích cho một số đông độc giả, tại sao một nước như Hy Lạp, chỉ chiếm ba phần trăm trong sức mạnh kinh tế của EU, lại trở thành một mối nguy hiểm cho toàn châu Âu. Tờ Spiegel có thể làm điều đó, vì nó phục vụ cho một giới độc giả hoàn toàn khác. Nhưng mà Bild?

Diekman phản đối mạnh mẽ. “Anh cứ nhìn xem cái được gọi là giới độc giả trí thức của tờ Spiegel bấm nhiều nhất vào những gì trên trang mạng của họ – anh sẽ rất ngạc nhiên đấy. Đó còn xa mới là các đề tài về chính trị và kinh tế … Ngoài ra, nhật báo Bild có nhiều độc giả đã tốt nghiệp đại học hơn là FAZ. Đó là một câu hỏi của số đông. Chúng tôi đến được với một giới độc giả rất rộng, từ giáo sư cho tới công nhân đều có mặt. Bạn đọc của chúng tôi tạo thành tất cả các tầng lớp của nước Cộng hòa Liên bang Đức. Nhưng để trở về với câu hỏi của anh: vấn đề bao giờ cũng là ở chỗ người ta tiếp cận đến một đề tài như thế nào. Nhiều cơ chế, những cái đóng một vai trò trong cuộc khủng hoảng này, nhiều mối liên quan về tài chính phức tạp cho tới mức hầu như không có ai hiểu được. Nó phức tạp cao độ, và vì thế mà không có những câu trả lời đơn giản cho chúng. Nhưng nó là một đề tài quan trọng nổi bật, vì thế mà chúng tôi cũng đã dành cho nó nhiều dòng tít. Có những điều nào đó đã bị phê phán gay gắt, ví dụ như khi chúng tôi khuyên người Hy Lạp nên bán những hòn đảo của họ. Lúc đó tôi đã tự hỏi: tại sao? Sau khi tái thống nhất, trong nước Đức đã có cơ quan Treuhand, cái chẳng làm gì khác ngoài tư nhân hóa và bán đất đai. Tức là chúng ta đã quen biết với điều đó rồi. Bild có khuynh hướng phát ngôn về những sự việc nhất định nào đó khác đi và rõ ràng hơn là các truyền thông khác làm. Đồng euro không chỉ là một dự án chính trị, sự thịnh vượng của chúng ta gắn liền với nó. Đồng euro dựa trên ba điều cơ bản. Thứ nhất: dựa trên sự tuân thủ các tiêu chuẩn ổn định, chúng đã bị mài mòn từ lâu rồi. Thứ nhì: dựa trên tính độc lập của Ngân hàng Trung ương, nó cũng đã trôi sông trong mối liên quan với cuộc khủng hoảng Hy Lạp rồi. Và cuối cùng: Quy định ‘No Bail Out’[1], và nó đã bị các chính trị gia hy sinh trên con đường của họ để giải quyết cuộc khủng hoảng Hy Lạp. Chúng tôi đã phê phán điều đó thật to và rõ ràng.”

Trong trường hợp đặc biệt, Kai Diekmann có thể nghĩ là giữ lại những thông tin nhất định trong cuộc khủng hoảng để ngăn ngừa sự nguy hiểm của một đám đông hoảng loạn, sự hoảng loạn mà trong đó con người vì lo cho số tiền của mình mà vét sạch tài khoản của họ hay không? Anh còn có thể tưởng tượng được là làm việc đấy trong thỏa thuận với chính phủ hay không?

“Không”, anh trả lời dứt khoát. “Chúng tôi không phải là một cơ quan loan báo của nhà nước. Điều đấy không phù hợp với sự thông hiểu của tôi về cách làm báo! Có thỏa thuận trong khi làm báo. Ví dụ như khi anh nghĩ đến những vụ điều tra phát hiện, khi truyền thông giữ lại thông tin để bảo vệ cho nạn nhân. Hay những cuộc trao đổi với chính khách được thực hiện ‘chỉ với ba người’, tức là bí mật. Nhưng thỏa thuận trước trên diện rộng với các thể chế nhà nước thì tôi là nhà báo chống lại điều đó. Tôi tự biết trách nhiệm bắt đầu từ ở đâu.”

Tôi nhắc lại, rằng chính phủ Thụy Điển đã cầm chắc sự ủng hộ của truyền thông trong nước, trước khi họ bắt đầu cắt xén nhà nước an sinh đang lan tràn ra. Chỉ như vậy thì quá trình đầy đau đớn đó mới có thể thành công. Ngày nay, chúng ta đứng trước một nhiệm vụ còn lớn hơn thế rất nhiều. Trên khắp thế giới. Hệ thống kinh tế của chúng ta, cái đã chỉ biết đến thuyết tăng trưởng, và vẫn còn như thế, đã mang các hệ thống sinh thái đến ranh giới của khả năng chịu đựng của chúng. Vấn đề bây giờ là phải vượt qua được sự đối nghịch do con người dựng lên giữa kinh tế và sinh thái, nếu như chúng ta còn muốn ngăn chận lần sụp đổ thật lớn. Vấn đề bây giờ là lắp đặt một nền kinh tế thị trường xã hội sinh thái, cái nằm giữa các thái cực Chủ nghĩa Tư bản Tăng tốc và kinh tế kế hoạch. Nhưng điều đấy chỉ có thể thành công khi người ta vận động người dân cùng làm, khi người ta giải thích rõ cho họ biết, rằng khái niệm “xanh” đã rời khỏi các rào cản ý thức hệ của tả và hữu từ lâu rồi. Chúng ta phải tạo một cảm giác tốt đẹp cho lần New Deal xanh, cho lần cải tạo sinh thái nền kinh tế, và phải nhanh lên, vì không còn thời gian nữa. Nhật báo Bild có thể đóng một vai trò quyết định trong việc này hay không? Người tổng biên tập của nó có cảm giác đó là một thách thức cho mình hay không?

Kai Diekmann lắc đầu. “Chúng tôi không có nhiệm vụ giáo dục”, anh nói. “Nếu như có sự việc gì đó bắt buộc thì chúng tôi phải giải thích, làm sáng tỏ, đưa ra định hướng, nhưng không cùng nhau khởi động một chương trình giáo dục. Tôi cho điều đó là sai. Nếu như câu hỏi của anh là liệu tôi có sẵn sàng để làm một chiến dịch hay không, thì tôi chỉ có thể tán thành thôi. Anh hãy nghĩ đến chiến dịch của [tổng biên tập báo Stern] Henri Nannen nhằm ủng hộ chính sách ngoại giao của [cố thủ tướng Đức] Willy Brandt đối với Khối phía Đông, anh hãy nghĩ đến chiến dịch của báo Stern ủng hộ bãi bỏ điều 218 [của Luật Hình sự Đức, cấm phá thai]. Chiến dịch là một phần của nghề làm báo. Có một câu nói của [nhà báo] Hajo Friedrichs: ”Nhà báo không được hòa đồng, ngay cả khi đó là một sự việc tốt.’ Tôi nhìn điều đó có khác đi. Nói chung thì tôi nghĩ rằng một tờ báo như báo Bild cũng nên có khả năng tiến hành chiến dịch. Có những chiến dịch của Bild chống tăng giá xăng hay ủng hộ giảm thuế. Tôi cho rằng tất cả những việc đó là được phép. Nhưng tôi cho rằng điều đó không được phép diễn ra trong khuôn khổ của một thỏa thuận trước với một chính phủ. Điều đó thì chẳng còn gì liên quan đến làm báo nữa.”

Trước những thống kê CO₂ khủng khiếp đó, Kai Diekmann có thể nghĩ là sẽ khởi động một chiến dịch, ví dụ như qua đó mà có thể khuyến khích công nghiệp ô tô Đức nâng các động cơ lựa chọn khác lên thành tiêu chuẩn hay không, cũng tạo cho nó có giá hấp dẫn? Không phải là do thiếu know how, cuối cùng thì Rudolf Diesel vì lo ngại ô nhiễm chất độc rộng lớn, cái mà ông nhìn thấy nó sẽ đến qua giao thông ô tô trong tương lai, mà đã giới thiệu một động cơ hoạt động với dầu thực vật ngay từ cuộc Triển lãm Thế giới ở Paris năm 1900 rồi.

“Tôi không phải là chuyên gia về khí hậu”, Diekman trả lời. “Nhưng tất nhiên, nhà báo phải học về các đề tài tương ứng. [Tập đoàn truyền thông xuất bản báo Bild] Axel Springer cũng thích thú với đề tài bền vững. Chúng tôi phải đặt ra câu hỏi cho chúng tôi: giấy mà chúng tôi in báo ở trên đó đến từ đâu? Trong liên quan với thảm họa Fukushima thì bền vững thế nào đi nữa cũng là một đề tài lớn. Sau đó, chính phủ của chúng ta đã đưa ra bước ngoặc năng lượng, và bây giờ thì chúng tôi đang chú tâm chờ đợi xem nó được tiến hành như thế nào. Bild thuộc trong số những nhà phê phán bước ngoặc năng lượng, vì chúng tôi không thể hiểu được một vài điều. Nếu như tôi ở một mặt từ bỏ năng lượng hạt nhân thì ở mặt kia tôi bắt buộc phải xây thêm nhiều nhà máy điện than. Bằng cách đó, chúng ta không thể nào giữ được các thỏa thuận về CO₂ mà chúng ta đã đưa ra. Đó là một bài toán đơn giản, làm sao được? Tôi hiện giờ cũng đang chú ý xem việc xây dựng nhà máy điện than mới có thể được tiến hành như thế nào về mặt chính trị. Thực chất thì chúng ta chỉ dịch chuyển vấn đề đi thôi. Các nước láng giềng của chúng ta nghĩ rằng chúng ta đã điên rồi. Các nhà máy Đức được cho là các nhà máy điện nguyên tử an toàn nhất của thế giới. Và bây giờ thì chúng ta từ giã một công nghệ mà chúng ta đang dẫn đầu. Điều đó làm cho thế giới này an toàn hơn hay không an toàn hơn? Trong tương lai, khi người Nga bán nhà máy điện nguyên tử cho Iran thì tôi an tâm hơn hay là bất an hơn? Tôi không mặc kệ điều đó. Có ý tốt và tốt là hai việc hoàn toàn khác nhau.

Chúng ta sẽ thấy, rằng chúng ta từ một nước có thể xuất khẩu điện thừa sẽ trở thành một nước phải nhập khẩu điện – và là từ những nhà máy điện nguyên tử ở cạnh biên giới Đức hay nếu như nghi ngại thì từ những nhà máy điện than cũ ở Ba Lan. Liệu điều đấy có phù hợp với sự bền vững hay không, ít nhất thì tôi muốn nghi ngờ điều đó. Những nhà tiêu thụ điện nhiều nhất không phải là các hộ dân, mà là công nghiệp, nền công nghiệp mà chúng ta ở Đức vẫn còn có khi so với các nước châu Âu khác. Chúng ta là những nhà chế tạo máy của toàn thế giới. Chúng ta có một ngành công nghiệp hóa đang hoạt động tốt. Tất cả những cái đó cần điện. Chẳng bao lâu nữa, chúng ta có thể đứng trước nhiều vấn đề về kinh tế, nếu như chúng ta không biết bước ngoặc năng lượng này được thực hiện như thế nào. Bước ngoặc năng lượng được tổ chức như thế nào? Có một nhóm dự án làm việc hàng ngày với nó không? Tôi tin là chúng ta đã đưa ra một quyết định mà người ra không thể đưa ra một cách đơn độc hơn nữa. Trong thế giới tài chính toàn cầu hóa, lúc nào cũng có những nước khác bị ảnh hưởng bởi quyết định của riêng một nước. Tôi tin rằng người ta chỉ có thể tổ chức một lối thoát trên quy mô toàn cầu. Và đấy là một con đường dài, cực nhọc.”

Tôi đồng ý với Kai Diekmann: quyết định của chính phủ liên bang [Đức] là một phản xạ của các sự kiện ở Nhật. Tuy vậy, tôi đáp lại, bước ngoặc đó là tốt cho bộ mặt của đất nước này, nó có thể tạo một tác động mạnh ra bên ngoài như một tín hiệu.

“Người ta có thể nhìn thấy quan điểm của anh qua đó, rằng anh tin nước Đức có thể một mình cứu được thế giới”, Diekmann nói. “Anh thật sự tin rằng chúng ta có thể buộc người Trung Quốc phải từ bỏ tăng trưởng thịnh vượng của họ sao?”

Không, tôi không tin. Người ta sẽ không thể có được một thỏa hiệp toàn cầu, hiện giờ thì không, vì các nước đang trỗi dậy Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil và cả Nga nữa đang lao vào cái bẫy thịnh vượng theo cách kinh điển, cái tất nhiên là đi liền với việc tiêu thụ rất nhiều năng lượng và tài nguyên. Điều đấy lại khiến cho sự việc càng thêm khủng khiếp. Hậu quả cho khí hậu thế giới thế nào đi chăng nữa thì cũng có thể nhìn thấy trước được một cách hết sức rõ ràng. Người ta có thể nói theo kiểu định mệnh, viên kẹo đã ngậm xong rồi.

“Thêm một lần nữa”, Diekmann nói, “tôi không phải là chuyên gia về khí hậu. Nhưng tôi lo rằng tôi không nhìn thấy một kế hoạch chủ đạo cho tương lai trong bước ngoặc năng lượng được quyết định một cách hấp tấp đó. Tôi cũng không nhìn thấy rằng giới chính trị hiện nay đang lập một kế hoạch chủ đạo như vậy. Xin nói thêm, về các triễn vọng cho tương lai của chúng ta, tôi không hề bi quan như anh đâu. Trong mùa hè, ngày nào tôi cũng bơi trên sông Havel. Trước đây hai mươi năm thì không thể. Thời đó người ta cũng nói vì mưa axít mà hai mươi năm nữa sẽ không còn rừng ở Đức nữa. Tất cả những điều đó đã không xảy ra. Chúng ta luôn có khả năng sửa chữa và cải thiện những phát triển sai lầm. Anh hãy xem giao thông đường bộ. Trước đây hai mươi năm, mỗi năm có một thành phố nhỏ chết trên đường xá của nước Đức. Ngày nay vẫn còn 3000 người chết vì tai nạn giao thông. Ô tô nhanh hơn, nhưng cũng an toàn hơn. Hiện nay đã có ô tô chỉ tiêu thụ 3 lít trên 100 km. Nhận thức xanh đã phát triển hết sức to lớn và đã trở thành một nhận thức bảo thủ, trung lưu. [Cựu thủ tướng] Helmut Kohl nói về việc phải bảo tồn sự tạo dựng thế giới. Trong những năm vừa qua đã xảy ra rất, rất nhiều cho việc đó.”

Klaus Liedtke, nguyên là tổng biên tập của Stern và National Geographic, đã thuật lại cho tôi, rằng anh ấy đã có lần nhìn thấy Kai Diekmann là người diễn thuyết ở một hội nghị của WWF[2], nơi anh ấy đã khiến cho khán giả hết sức ngạc nhiên khi lộ diện ra là một nhà tích cực bảo vệ môi trường. Tôi kể lại cho Diekmann và hỏi anh, tại sao quan điểm này không được  phản ánh lại trong báo Bild.

“Báo Bild rất quan tâm đến các đề tài về chính sách môi trường”, anh đáp trả. “Năm 2007 chúng tôi đã hỗ trợ cho hoạt động “Tắt đèn!” trên khắp nước Đức. Đó chỉ là một hành động mang tính biểu tượng thôi. Cùng với Greenpeace, WWF và BUND[3], chúng tôi đã kêu gọi hãy tiết kiệm một lượng CO2 nhất định trong cả một năm. Đó là những đề tài mà bạn đọc của chúng tôi quan tâm tới. Một câu khẩu hiệu như ‘giao thông tự do cho công dân tự do’, cái đã gây sóng gió trong những năm sáu mươi, bây giờ không còn phù hợp với xã hội của chúng ta nữa. ‘Sống lành mạnh, ăn lành mạnh’ là những đề tài đóng một vai trò quan trọng trong đời sống của độc giả chúng tôi. Sản phẩm sinh học thì hiện nay hầu như siêu thị nào cũng có.  Đó thật là một thành công tuyệt vời. Trước đây chỉ có những người nhất định nào đó mới có tiền để mua trong cửa hàng sinh học, ngày nay thì khác rồi. Thật là khó mà tin được, rằng thị trường với các sản phẩm sinh thái và địa phương đang hoạt động tốt cho tới đâu, và nhận thức ví dụ như trong việc chăn nuôi gia súc với số lượng lớn đã thay đổi như thế nào. Nhưng anh mới là chuyên gia sinh thái kia mà.”

Trên đường trở về Hamburg, tôi lôi ra tờ Bild mà tôi đã mua vào buổi sáng nhưng vì mãi mơ mộng mà còn chưa đọc. Tôi tự tha cho mình câu chuyện về hạnh phúc đã tan vỡ của Babs Becker. Erdoğan ở trang 2. Dòng tít “Chúng tôi cảm thấy bị nước Đức bỏ mặc” đứng bên cạnh cột của Wagner. Tôi xét lại thói quen đọc của mình và tạm thời bỏ bài viết 150 dòng đó. Thay vì vậy, tôi quay sang với chuyên mục Thư của Wagner, cái viết gửi cho “Thời khủng hoảng hối hả thân mến!”.  “Cuộc sống đã trở nên dễ vỡ, nó giống như người ta đang đi trên một lớp băng mỏng. Ai là những chính trị gia đó, những trí thức đó, những người nói mà tôi không hiểu họ? Bây giờ tôi phải làm gì? Mua một thửa ruộng trồng khoai tây? Nuôi gà? Hy vọng là chúng đẻ trứng? Nếu cứ tiếp tục như thế trong thế giới này thì chúng ta phải sống như vậy. Hiểu được cuộc sống của chúng ta từ đầu. Từ đầu, từ lúc sơ khai.”

Tôi đặt tờ báo xuống bên cạnh. Người ngồi cạnh hỏi liệu ông có được phép mượn nó hay không. Tôi gật đầu, nhắm mắt và tưởng tượng, rằng người này thay vì bài của Wagner sẽ tìm thấy một bài bình luận của nhà đoạt giải Pulitzer Chris Hedges thuộc New York Times, người được Kai Diekmann yêu cầu hãy nói ra sự thật một cách không khoan nhượng trước số đông độc giả Đức, tương tự như trước người Mỹ: “Chủ nghĩa Tư bản toàn cầu không chỉ phá hủy hệ thống kinh tế của chúng ta và bắt giữ hệ thống chính trị của chúng ta, mà nó còn xóa sạch cả cái hệ thống đã tạo ra sự sống nữa.”

Chiếc ICE lướt đi trong màn đêm. Tôi chợt nhớ tới một lời trích dẫn của nhà thơ người Nga Anton Chekhov, rất phù hợp với Kai Diekmann: “Khi tôi nghĩ đến sứ mệnh của tôi thì tôi không còn sợ cuộc sống nữa.” Chắc chắn là rất nhiều người rất muốn có bậc thầy của báo lá cải này ở bên phía của mình. Thiên tài của anh ấy, biết cách vận động con người, thật ra là không thể thiếu được. Tôi không hề muốn nghĩ sẽ như thế nào, nếu như mai đây người ta tin tưởng giao cho tôi con siêu tàu chở dầu có tên là Bild. Số lượng phát hành mặc cho các ý định tốt đẹp sẽ phá sản trong vòng một tuần, điều này là chắc chắn. Và qua đó mà sẽ mất đi cái mà đất nước cộng hòa này đang hết sức cần trong thời khủng hoảng: thứ thuốc an thần hiệu nghiệm nhất mà xã hội của chúng ta từng có. Chỉ có một người biết cách pha trộn nó: Kai Diekmann. Kính nể.

Cuộc trao đổi diễn ra vào ngày 2 tháng 11 năm 2011.

Kai Diekmann, sinh năm 1964, tình nguyện nhập ngũ sau khi tốt nghiệp phổ thông, và đã phục vụ ở đó hai năm. Kế tiếp theo sau đó, anh học nghề làm báo tại tập đoàn truyền thông Axel Springer AG, việc đã dẫn anh đến Hamburg, Bonn và New York cũng trong vòng hai năm. Từ 1987 Diekmann là thông tín viên tại Quốc Hội cho Bild và Bild am Sonntag ở Bonn. Năm 1989, anh đứng đầu tổ phóng viên của tạp chí Bunte, 1991 là phó tổng biên tập của tờ B.Z. và sau này là phó tổng biên tập và lãnh đạo mảng chính trị của Bild. Anh ở trong trụ sở chính tại Hamburg năm năm. Sau một thời gian tạm nghỉ và đi du lịch qua Trung Mỹ trong năm 1997, Diekmann trở về với tập đoàn Axel Springer năm 1998 và là tổng biên tập của báo Welt am Sonntag. Tháng 1 năm 2001, ông nhận chức vụ ngày nay và trở thành tổng biên tập báo Bild cũng như là chủ bút của Bild và Bild am Sonntag. Ngoài ra, từ 2007, anh cũng là giám đốc và chủ bút của Bild.de cũng như từ 2008 là tổng chủ bút của nhóm Bild. Từ 2004, Kai Diekmann là thành viên độc lập trong ban giám đốc của nhật báo Thổ Nhĩ Kỳ Hürriyet và từ 2011 nằm trong ban giám đốc của Times Newspapers Holdings Limited.

Bên cạnh công việc báo chí, Diekmann là tác giả của nhiều quyển sách. Được xuất bản gần đây nhất là quyển Đêm dài nhất, ngày lớn nhất – nước Đức vào ngày 9 tháng 11 năm 1989 năm 2009  và trong năm 2010 là Helmut Kohl – Trên đường đi (tập 1) và Trong quá khứ và hiện tại (tập 2). Năm 2002 và 2005, anh được trao tặng Giải Nhà báo ‘Ngòi bút vàng’, năm 2009, tạp chí Horizont gọi anh là ‘Người truyền thông của năm’. Năm 2011, Kai Diekmann, đại diện cho tổ chức từ thiện ‘Ein Herz für Kinder’ của Bild, đã nhận Giải danh dự Truyền thông Laureus vì các hoạt động từ thiện. Kai Diekmann sống với gia đình anh ở Potsdam.

Dirk C. Fleck

Phan Ba dịch

Con tàu nhanh ICE chạy lạch cạnh trong vận tốc đã giảm mạnh xuyên qua thành phố Ludwigslust. Tôi tiếp tục giấc mơ ban ngày của mình. Sẽ như thế nào, nếu như Kai Diekmann lắng nghe một nghiên cứu của quân đội Đức? Trung tâm về Biến đổi của Quân đội Đức ở Strausberg gần Berlin vừa mới hoàn thành nghiên cứu Quân đội, Khả năng và Công nghệ nhờ vào tiền thuế. Trong đó, “các thách thức dài hạn cho chính sách an ninh trong một tầm nhìn 30 năm” được mô tả. Các tác giả đã phác họa những hậu quả của việc thiếu nguyên liệu trong các bức tranh đầy kịch tính. Họ cảnh báo trước những dịch chuyển của thế cân bằng quyền lực trên toàn cầu, trước “những tình cảnh phụ thuộc mới”, trước việc các quốc gia công nghiệp Phương Tây sẽ mất đi tầm quan trọng, trước một “thất bại hoàn toàn của thị trường”. Nhiều ngành kinh tế và ngân hàng, vâng, cả toàn bộ cấu trúc nhà nước nữa, sẽ sụp đổ, nạn thất nghiệp gia tăng, nạn thiếu ăn và bất ổn định xã hội bùng phát.

Còn 45 phút nữa mới tới Berlin. Trong thành phố Wittenberge vắng lặng, sương mù buổi sáng bắt đầu tan. Có lẽ Kai Diekmann đã đọc cuộc phỏng vấn Dennis Meadows do Welt Online thực hiện, cha đẻ của tất cả các nhà tiên tri về tận thế, người năm 1972 với quyển The Limits To Growth của ông đã gây chấn động khắp thế giới. Nhân chuyến đến thăm nước Đức mới nhất, Meadows nói: “Sử dụng hành tinh này, ví dụ như sử dụng dầu và tăng dân số, hiện giờ đã vượt qua mức bền vững. Hiện nay, sụp đổ là có nhiều khả năng hơn lúc đó và hẳn cũng sẽ xảy ra sớm hơn.”

Chúng ta đi qua Nauen trong vùng Havelland xinh đẹp. Tôi tưởng tượng, rằng Kai Diekmann chắc phải bị sốc, khi anh biết đến bản báo cáo mới nhất của UNEP[1], tiên đoán cho hai mươi năm tới đây một cuộc tuyệt chủng lớn nhất kể từ 55 triệu năm nay. Hay về việc băng tuyết mùa Hè ở Bắc cực từ năm 1972 đã giảm mất năm mươi phần trăm, như Viện Kỹ thuật Môi trường của Đại học Bremen vừa mới tính toán xong. Thông báo hiện thời của Bộ Năng lượng Hoa Kỳ, rằng cuộc đấu tranh chống biến đổi khí hậu dường như đã thất bại, chắc cũng không góp phần làm cho anh an tâm. Năm 2010, theo thống kê của bộ này, lượng CO₂ đã tăng lên nhiều như người ta chưa từng bao giờ ghi nhận được. Nhiều hơn năm 2009 là 512 triệu tấn.

Khi chiếc ICE 709 vào đến nhà ga chính của Berlin, con người mơ mộng vào ban ngày trong tôi lạc quan. Hắn còn bước thêm một bước nữa. Báo Bild, hắn thầm nói, dưới sự lãnh đạo của anh ấy tuy sẽ không trở thành khẩu đại pháo của phong trào sinh thái, nhưng có thể nó sẽ cố gắng mang bạn đọc của nó đi cùng, khi vấn đề là tạo ra một tương lai đáng sống.

Kiểm soát người ở khu tiếp tân trong ngôi nhà Axel Springer Passage đồ sộ dài 150 mét và rộng 85 mét hoàn toàn không thua gì kiểm soát ở một cảng hàng không lớn. Ở đây, người ta phải cởi áo khoác ra, nới lỏng thắt lưng, để cho khám người ở sau cổng an ninh. Cuối cùng, một người phụ nữ đi cùng với tôi lên tầng 16, nơi bà sếp văn phòng của tổng biên tập chào hỏi tôi hết sức ân cần. Kai Diekmann vẫy tay chào tôi từ phía sau cái bàn viết của anh ở đằng xa, xin tôi kiên nhẫn thêm chút nữa. Tôi ngắm cảnh thủ đô được chiếu sáng bởi mặt trời mùa Thu. Mỗi một ngày đều mang ở trong nó cuộc sống đầy ắp và vì thế mà có đủ vật liệu để tạo nên một bức tượng to như tờ Bild. Nghệ thuật “làm báo” chính là sự cô đọng hiện thực lại thành chất chiết xuất hứa hẹn mang lại thành công lớn nhất có thể. Dường như Kai Diekmann hiểu biết nghệ thuật này hơn ai hết, ít ra thì anh đã lãnh đạo tờ nhật báo có số phát hành nhiều nhất châu Âu này từ mười một năm nay. Chưa có tổng biên tập nào trước anh làm được, Günter Prinz đã trở thành huyền thoại cũng không, người làm được mười năm.

Kai Diekman mời tôi vào phòng làm việc của anh. Ở phía sau bàn làm việc của anh có treo một bức tranh sơn dầu vẽ cách điệu biểu tượng của Bild, một bức tranh tương tự tô điểm cho bức tường đối diện mà chúng tôi ngồi xuống ở trước đó. Cả hai bức tranh đều xuất phát từ nghệ sĩ Berlin Jens Lorenzen, người đã từng nâng dòng tít nổi tiếng nhất của Bild trong những năm vừa qua lên thành nghệ thuật. “Chúng ta là Giáo Hoàng!” Khi đó chỉ có báo taz là chạy tít ngoạn mục tương tự, đặt cho lần bầu Hồng y Giáo chủ Ratzinger [lên làm Giáo Hoàng] là “Ôi, Chúa ơi!”. Vì số phát hành của báo Bild cao gấp 63 lần số phát hành của tờ tageszeitung [taz] nên đó không phải là một cuộc đua thật sự công bằng.

“Anh bắt đầu đi”, Kai Diekman nói, “anh hỏi, tôi cố trả lời.” Anh ấy trông giản dị đến phát ngạc nhiên. Lúc đó là 15 giờ, ban biên tập đang thực hiện giữa chừng số phát hành mới, nhưng người đối thoại với tôi cho tôi cái cảm giác, rằng chúng tôi có tất cả thời gian của thế giới này. Điều đó thật là dễ chịu vì đã không được dự đoán trước. Thế là tôi hỏi, anh cầm lái chiếc siêu tàu chở dầu Bild theo các tiêu chuẩn nào, ít nhất thì với tờ báo này, anh cũng có trong tay một công cụ có tầm quan trọng to lớn về mặt chính trị xã hội. Những gì là quan điểm của anh như là người làm báo, những gì là ý định của anh?

“Tốt”, Diekman cười trả lời, “nếu anh muốn bàn vể cách làm vườn với tôi thì tôi có vấn đề đấy. Ở Bild thì tôi có hiểu biết một chút. Tờ Süddeutsche Zeitung [Nhật báo Nam Đức] đã rút gọn rất tốt khi có lần nói rằng báo Bild là một cái gì đó giống như cái máy ghi địa chấn cho cảm xúc Đức. Điều đó có ý muốn nói gì? Điều đó có ý muốn nói rằng Bild không chỉ tường thuật những gì xảy ra, mà cũng tường thuật cả về việc con người cảm nhận điều đã xảy ra đó như thế nào. Tôi muốn so sánh điều đó với những dự báo thời tiết cũng đưa ra cả nhiệt độ cảm nhận. Vì hệ số wind chill mà người ta cảm nhận hai độ âm đo được giống như mười độ âm. Và nếu như người ta không muốn run lên vì rét thì người ta phải mặc y phục tương ứng với nhiệt độ cảm nhận. Đó là điều báo Bild làm. Một tờ báo như tờ FAZ [Frankfurter Allgemeine Zeitung – Nhật báo Phổ thông Frankfurt] thì cố gắng sắp xếp thế giới theo các tiêu chuẩn lôgíc. Bild ngược lại là một tờ báo của xúc cảm. Chúng tôi tự hỏi: Người dân cảm nhận các sự kiện và câu chuyện như thế nào? Họ nói với nhau như thế nào về những việc đó? Chúng tôi muốn đưa ra đề tài để trao đổi. Chúng tôi muốn người dân có thể nói chuyện và trao đổi với nhau. Đó là phương thức mà chúng tôi làm việc hàng ngày. Những đề tài lớn gây cảm xúc trong người dân là những đề tài nào, và chúng tôi tìm một lối vào với họ như thế nào? Khi đó, chúng tôi phải nhớ trong đầu rằng chúng tôi không phục vụ cho 300.000 độc giả, mà là cho mười hai triệu. Thêm vào đó là trên mười hai triệu người dùng cổng trực tuyến của chúng tôi.

Bild phải gây nghiện. Khái niệm này cũng có thể mang ý xấu, nhưng tôi hoàn toàn không muốn nói như thế. Một quyển sách tốt gây nghiện, một tạp chí tốt gây nghiện và một tờ báo tốt cũng thế. Và để đạt được điều đó, Bild phải được làm với lòng nhiệt tình. Chúng tôi phải làm sao mà ngày nào người dân cũng cảm nhận được nhu cầu lại muốn đọc chúng tôi. Các tờ báo đặt dài hạn nằm trên bàn vào mỗi buổi sáng, trong hộp thơ. Chín mươi chín phần trăm báo Bild được bán ở các sạp báo. Chúng tôi yêu cầu bạn đọc của chúng tôi, rằng mỗi ngày họ lại phải đi mua báo Bild – gió mưa gì cũng mặc. Điều đó có nghĩa là Bild phải khác với tất cả các ấn phẩm khác. Chúng tôi phải có những đặc điểm riêng biệt rõ ràng. Điều quan trọng nhất khi đó là sự tiếp cận qua xúc cảm tới các đề tài, và phong cách làm báo nổi bật. Chúng tôi cố gắng trao cho độc giả của chúng tôi thông tin trước nhất và tường thuật độc quyền. Độc giả báo Bild cần phải có thông tin tốt hơn là tất cả những người khác. Số phát hành ngày hôm nay là một ví dụ cho việc chúng tôi đã thành công ở đâu: cả tít (‘Babs Becker: hôn nhân lại hỏng nữa rồi’) lẫn cuộc phỏng vấn với Thủ tướng Thổ Nhĩ Kỳ Erdoğan đều cho thấy rằng chúng tôi đã chiếm lĩnh đề tài sớm hơn là giới cạnh tranh.

Tiếp cận qua cảm xúc tất nhiên cũng có nghĩa là Bild không để cho độc giả dửng dưng. Bild khiêu khích, Bild phân cực – điều này thuộc vào cốt lõi của thương hiệu. Điều quan trọng đối với chúng tôi không phải là trở thành cơ quan báo chí được ưa thích nhất của nước Cộng hòa Liên bang [Đức]. Qua đó người ta chẳng được cái gì cả. Điều quan trọng là khơi mào tranh luận. Cũng như đối với toàn bộ giới truyền thông: Chúng tôi bán nội dung, chúng tôi là nhà báo. Nhưng làm báo là gì? Làm báo trước hết là một điều: giải thích thế giới. Nhưng cả ở đó chúng tôi cũng có một yêu cầu hết sức đặc biệt. Thách thức không nằm ở chỗ đưa ra thông tin, mà là đưa thông tin sao cho người dân cũng nhận lấy nó. Chúng tôi phải làm sao mà bạn đọc của chúng tôi thuộc trong số những người biết tin. Chúng tôi tạo nhu cầu đọc cho một giới độc giả mà đối với họ sách báo không phải lúc nào cũng là một điều hiển nhiên.

Chúng tôi đến với một số đông độc giả mà không phải ngày nào họ cũng đầu tiên là chờ báo để đọc. Cung cách sử dụng truyền thông đã thay đổi trong thế giới mang dấu ấn điện tử của chúng ta, trong một thế giới mà thông tin được tiếp nhận qua bản văn ngày một ít đi và thông tin qua hình ảnh ngày một nhiều lên. Người viết chuyên mục Josef Wagner của chúng tôi có lần đã đưa ra khái niệm ‘đọc nhìn’. Phải là cả hai. Cuộc phỏng vấn Erdoğan với 150 dòng thì đúng là một bài dài, thế là trong phối hợp tôi cũng cần đến bài ngắn, hình ảnh to trong báo. Trang cuối của chúng tôi được nhiều bạn đọc cảm nhận như là một lần nghỉ ngơi lấy lại sức.

Anh hãy xem xét lại cách đọc và nhìn của chính mình. Nếu anh cầm lấy tờ FAZ hay Süddeutsche Zeitung thì chắc chắn là anh không đọc bài bình luận dài đầu tiên. Anh quét qua trang đó và có thể sẽ dừng lại ở một tin ngắn. Bộ não của chúng ta không phải được làm ra để đọc. Đọc là lao động thật sự, lao động trí óc. Bởi vì vậy mà phải hạ rào cản càng thấp càng tốt, để bắt lấy con người. Và điều đó chỉ có thể khi người ta thích đọc, muốn đọc, muốn nhìn hình ảnh. Với một từ thôi: tiêu khiển.”

(Còn tiếp)

Dirk C. Fleck

Phan Ba dịch

Và cũng chính niềm tin này, rằng được phép sống trong god’s own country phải là phúc lành lớn nhất cho mỗi một con người, cũng đã để cho họ đối xử căng thẳng với những người muốn nhập cư. Một cô bạn từ Đức, có công việc làm ổn định ở đây và muốn kết hôn với một người Mỹ, được một nữ nhân viên gốc Nga nhuộm tóc vàng của sở nhập cư đặt ra ba câu hỏi: “Cô có phải là một người khủng bố hay không? Cô có phải là một người cộng sản hay không? Cô có phải là một gái bán dâm hay không?” Chính người nhân viên đó lại trông có vẻ giống như bà ấy ít nhất thì cũng đã từng là một trong những khả năng ấy. Nhưng người ta chỉ cảm thấy điều đấy là buồn cười khi người ta đã ra ngoài với những giấy tờ muốn có.

Con đường đến Hoa Kỳ không phải lúc nào cũng dễ dàng. Có những người bị ép buộc phải lên những chiếc tàu chở nô lệ mà đằng sau chúng bao giờ cũng có cá mập tụ tập, vì có hàng trăm người không sống qua được cuộc hành trình cực nhọc đấy. Ngày nay, những kẻ buôn người mang lậu khách hàng của mình từ Mexico qua, ít nhất là cho tới chừng nào mà cái hàng rào to lớn ấy còn chưa chia cắt Thế giới thứ nhất với Thế giới thứ hai (và thứ ba). Nhưng mặc kệ việc tổ tiên sang Mỹ vì những lý do về tôn giáo hay kinh tế, là nô lệ bị chở bằng tàu thủy sang đây hay bị Quốc Xã xua đuổi. Hay chính họ vừa mới đến đây trước một vài năm, lao động bất hợp pháp cho một đồng lương ít ỏi và hy vọng vào một điều kỳ diệu, để cho họ ở lại đây và có được một cuộc sống tốt hơn. Đối với gần như tất cả, đã và vẫn là: không có con đường trở về.

Tôi đến đây với một tư thế khác. Trong chuyến đi thăm New York đầu tiên, tôi đã yêu vô phương cứu chữa thành phố này. Khi tôi thức dậy rất sớm sau lần đến vào đêm khuya, tôi nhìn ra cửa sổ. Tôi nhìn thấy một người đàn ông trẻ tuổi, đứng trần truồng trong căn hộ của mình và thủ dâm, rõ ràng là muốn người khác nhìn thấy mình. Và tôi nhìn thấy một người phụ nữ và một người đàn ông đang làm tình trên ban công của họ, rõ ràng là hoàn toàn thản nhiên trước câu hỏi liệu có ai có thể nhìn thấy mình hay không. Buồn cười ở chỗ là trong chính khoảng khắc đấy tôi biết rằng tôi sẽ không bao giờ dứt bỏ được New York. Đó là tình yêu của hai cái nhìn đầu tiên: tất nhiên là thành phố này thỉnh thoảng cũng ngủ, như lúc đó nó luôn luôn hé mở ít nhất là một con mắt. Trong những ngày kế tiếp theo sau đó tôi thường lặng đi không nói được vì tôi đã bị chinh phục bởi tính thi ca tàn bạo của kiến trúc ở đây, bởi những con người đủ màu da và bởi tiếng ồn ào tuyệt vời.

Một vài năm sau đấy, khi bạn tôi nhận được lời mời  làm thông tín viên kinh tế cho tờ “Spiegel”, tôi đã tự hành hạ mình với ý nghĩ: tôi từ bỏ những gì, tôi đi đâu, sẽ như thế nào khi tôi trở lại? Tôi sang Mỹ, nhưng với một quan điểm bài Mỹ sâu sắc. Tôi sẽ sống ở đây một vài năm, đầu tiên ở New York, rồi có lẽ ở bờ biển Tây. Tôi sẽ thưởng thức cái đẹp, niềm vui, sự điên khùng của đất nước này. Nhưng rồi tôi sẽ trở về Berlin, nơi mà lần đầu tiên trong đời tôi có cảm giác rằng có được một quê hương. Một nơi mà người ta yêu, ghét, khinh thường, tôn thờ và bảo đảm rằng không thể dứt bỏ nó được.

Là nhà báo thì cuộc sống ở Hoa Kỳ rất đơn giản. Chỉ trong vòng vài ngày là người ta có được thị thực cho năm năm (trên nguyên tắc có thể gia hạn đến vô tận), và ngoại trừ một vài câu hỏi kiểm tra lúc nhập cảnh thì người ta không gặp phải vấn đề gì. Tôi xin một Social Security Card (chỉ cần một địa chỉ cho việc này), mở một tài khoản (chỉ cần một cuộc sống trong số cộng) và tìm thấy bạn bè cho cuộc sống (cũng như ở khắp nơi trên thế giới, thật ra thì chẳng cần gì cho việc này cả). Các bước kế tiếp có thể phức tạp hơn. Ngay cả khi người ta đã có thẻ tín dụng từ nhiều thập niên ở Đức, với mức độ tín nhiệm để cho vay (credit history), có thể nói là người ta bắt đầu với con số không ở đây. Và anh người Mỹ cùng sử dụng văn phòng đã phải bảo đảm cho tôi tại hợp đồng thuê văn phòng đầu tiên của tôi. Trái ngược với hình ảnh của nó, bộ máy quan liêu ở Hoa Kỳ cực kỳ hiệu quả: đây là một đất nước mà tiền thuê nhà còn được trả bằng ngân phiếu và một sự hỗn loạn của thẩm quyền xuất hiện ngay lập tức khi có một cái gì đó khác với lệ thường. Ở đó, người ta tuyệt vọng bấm chuột qua các trang mạng của AT&T và Apple, vì đăng ký trực tuyến chiếc điện thoại di động không hoạt động, chờ được giúp đỡ tại một số điện thoại dịch vụ 1800, để rồi sau 20 phút biết rằng người ta phải trực tiếp ra cửa  hàng. Nơi mà người ta được nói rằng xin hãy gọi đường dây phục vụ. Tức là cũng có những tình thế làm cho tuyệt vọng. Sự biểu lộ những điều vô lý trong cuộc sống, những cái khiến cho tôi nhớ đến những chiếc máy tự động bán vé tàu điện và tàu điện ngầm ở Berlin, những cái mà đến người Đức còn không hiểu được huống hồ chi những người khác du lịch mà thành phố hãnh diện đến như thế vì họ. Nhưng sự so sánh rằng phàn nàn ở đâu thì đẹp hơn, chỉ mang lại sự hài lòng trong một thời gian ngắn. Tôi đã có ý tìm ở Hoa kỳ tất cả những điều bực mình và những cái đẹp mà tôi cần cho cuộc sống. Có người nhờ mang bánh mì đen từ Đức sang. Người ta còn kể cho tôi nghe về những quả trứng tươi được gói cẩn thận trong va ly, vì trứng ở đây được cho là không có mùi. Cái duy nhất mà tôi cho là được phép về phương diện này là khăn tay giấy hiệu Tempo, vì sản phẩm Mỹ không đối phó nỗi với những cơn viêm mũi dị ứng của tôi, cả về độ lớn lẫn về độ dai. Nhưng nói chung là: những gì mà người ta có thể phê bình trong đất nước này đều không hề hấn gì đến tôi cả, vì tôi xem cuộc sống của tôi ở đây như là một món quà tặng có hạn.

Khi tôi lái xe ra phi trường Newark để lại trở về Đức làm việc gì đấy trong một vài ngày quá ngắn ngủi, và tôi từ giã qua điện thoại những người bạn mà tôi lại không thể gặp mặt được trong những ngày cuối cùng, tôi tưởng tượng rằng sẽ ra sao khi tôi ngồi trong một của những chiếc ô tô của Lower East Side Car Service, khoang chứa hành lý đầy đồ đạc vì tôi dọn hẳn trở về Đức (trong trường hợp này, tôi nhấn mạnh đến thể giả định). Ý nghĩ đấy đối với tôi có nét quyến rũ chết chóc tương tự như suy nghĩ rằng bài hát nào cần phải được trình diễn trong đám tang của tôi. Khi gạt sang bên, rằng sự u sầu vội vã đi trước này là một tâm trạng hoàn toàn không Mỹ: thật ra thì điều gì trong đó lại tồi tệ đến như thế? Tôi sẽ cảm thấy nhớ nhất là cái gì?

Mùi thuốc khử trùng trong các bar ở Lower East Side; những con hải cẩu ở cửa Russian River; hàu tại B&G Oysters ở Boston; Nghĩa trang Calvary trên đường từ Cảng hàng không JFK về Manhattan mà sau đó có thể nhìn thấy những ngôi nhà chọc trời lần đầu tiên; những cuộc gọi điện tiếng Tây Ban Nha-Anh với bà ôsin Alta Gracia (và cái tên đẹp của bà ấy); gáy được cạo nhẵn của những người lính Mỹ; nước suối Poland Spring; những lần cầu kinh trong yết hầu của tài xế taxi; khách sạn Many Glaciers trong Montana được xây theo phong cách của một Grandhotel Thụy Sĩ, có món fondue phó mát là món khai vị; cuộc tra hỏi không kìm chế về nghề nghiệp của tôi, sự bồn chồn nhẹ nhàng khi tôi khởi đầu quá dông dài; những chiếc thuyền xem cá voi ở Cape Cod; sân hiên của khách sạn Raleigh ở Miami trong lúc có hội chợ nghệ thuật; giọng Brazil của anh bạn Marcelo của tôi; những người phụ nữ hết mình vì sự nghiệp chạy bộ vào buổi sáng sớm; hoàng hôn ở Malibu và hoàng hôn trên Houston Street, tuyết ở Salt Lake City; nghi thức rắc tiêu trong nhà hàng, tính tò mò, có lẽ còn cả giọng nói to của người ở đây; gương mặt của Paul Newman trên nước xốt và dầu giấm; câu hỏi “How are you?”; Bảo tàng Thành phố; tầm nhìn ra cái cầu thang phòng cháy của láng giềng tôi; lá màu vàng và đỏ trong Indian Summer cũng như cuộc tranh luận hàng ngày trong tờ “New York Times”, rằng sắc màu đấy còn là “curry” hay đã “cranberry” rồi; và nhân dịp nói về mùa thu bằng tiếng Anh mới: cảm giác khi lá rụng đông cứng kêu răn rắc ở phía dưới tôi vào lúc sáng sớm và một đàn ngỗng xám bay về miền Nam ở phía trên tôi; chiếc nón pillbox của Jackie trong John F. Kennedy Library; người thợ cắt tóc Socrates của tôi ở Clinton Street; Las Vegas lúc hoàng hôn từ ở trên cao; bà cụ láng giềng của tôi, người hầu như không còn có thể đi lại mà không chống gậy, nhưng mang váy da ngắn màu đỏ vào ngày mùa xuân thật sự đầu tiên; con đường cao tốc 12 làn xe từ Los Angeles đến San Diego vào ban đêm; và tất nhiên là cảm giác, đặt hành lý của tôi vào trong một khoang chứa hành lý khổng lồ và rồi được phép nói những từ mà đối với tôi đấy là thế giới: “To Manhattan. Please.”

Tôi sẽ cảm thấy thiếu một thế giới luôn khiến cho tôi ngạc nhiên và say mê hàng ngày, khiến tôi bực tức và làm cho tôi cười. Và tôi sẽ cảm thấy thiếu cái ảo tưởng tuyệt vời đấy, vẫn còn đang đứng ở đầu của cuộc đời tôi.

Adriano Sack

Phan Ba dịch

Đọc những bài trước ở trang Văn Hóa

1. Rednecks: Người dân miền Nam, theo truyền thống có gáy đỏ vì công việc đồng áng (ít nhất là một trong những thuyết về xuất xứ của khái niệm này). Trong con mắt của dân cư cạnh bờ biển, rednecks là những tên uống bia thô lỗ, vô học, phân biệt chủng tộc, những kẻ lái pick–up–trucks móp méo đi săn, và nếu nghi ngờ thì sẽ bắn chết những ai xâm nhập vào đất của họ.

2. Yankees: Người Mỹ từ miền Đông Bắc của Hoa Kỳ, bị rednecks và dân cư miền Nam khinh bỉ. Thường hay bị phỉ báng là “east coast liberals”. Một tựa sách đã tóm tắt sự tồn tại của họ như là “latte–drinking, sushi-eating, Volvo–driving, New–York–Times–reading, body–piercing, Hollywood–loving, left–wing Freakshow”.
3. Trailer Trash: Tầng lớp dưới, thường là da trắng. Trong nghĩa đen là những người sống trong nhà di động ở những nơi được gọi là trailer parks. Được xem là những tên nghiện rượu vô học, ăn mặc lôi thôi, đánh đập phụ nữ và trẻ em. Khi họ sống trong biệt thự thì người ta nói về white trash: cả Britney Spears và chồng cũ Kevin Federline thỉnh thoảng cũng được xếp vào trong loại này.
4. WASP: Thành viên của giới thượng lưu da trắng ở bờ biển Đông (từ: white anglo–saxon protestant), tổng thống Mỹ đã xuất phát từ giới này hàng thế kỷ. Tượng trưng cho giới nhà giàu cũ, mặc dù cả những tỉ phú quỹ đầu tư bảo vệ ở Greenwich / Connecticut cũng có thể là WASPs – nếu không phải là người Do Thái. Trung tâm tinh thần: đảo Martha’s Vinyard.
5. Soccer Mom: Phụ nữ làm mẹ ở tầng lớp trung lưu, chở con đi đá bóng trong những chiếc xe van gia đình to quá khổ và cố gắng bảo vệ chúng trước những ảnh hưởng xấu (Internet, nhạc Pop). Trong các cuộc bầu cử ở Hoa Kỳ, người ta đặc biệt cố gắng tranh thủ cảm tình của các soccer moms, cảm tình của họ được xem là quan trọng cho kết quả bầu cử.
6. Bible Belt: Các bang miền Nam có gốc rễ sùng đạo. Đối với những người này thì dân cư của chúng là những người Mỹ chân thật, tôn vinh các family values (gia đình, tôn giáo, quốc gia), đối với những người khác thì đấy là những kẻ theo Trào lưu Chính thống cực đoan, chối bỏ Thuyết Tiến hóa, đi theo từng từ một trong Kinh Thánh – và đến lúc nào đó thì bị bắt quả tang là kẻ xâm hại tình dục trẻ em và ngoại tình. Diễn đạt một cách trung lập hơn, các bang này cũng còn được gọi là sun belt. Dân về hưu Mỹ nướng mình dưới ánh nắng mặt trời của Florida, Texas và Nam California.
7. Trust Fund Kit: Con cháu của một gia đình giàu có mà cha mẹ của người đó đã cung cấp cho anh ấy / chị ấy những thứ cần thiết nhất. Trust fund kids tạo tương phản trơ trẽn với sự khốn cùng đang lan tràn trong Hoa Kỳ. Họ sống trong nhận thức, rằng sự tồn tại của họ cũng tốt đẹp mà chẳng cần phải cố gắng gì nhiều cho lắm. Ivanka Trump, làm việc trong đế quốc bất động sản và giải trí của cha cô là Donald: “Nếu như tôi phải so sánh mình với cha mẹ tôi thì tôi sẽ có một con đường dài gian khổ ở phía trước tôi.”
8. Socialite: Trước đây dùng để gọi một người phụ nữ của giới khá hơn, không có thu nhập đều đặn nhưng nổi bật qua những lần xuất hiện đầy quyến rũ và hoạt động từ thiện. Ví dụ kinh điển: Brooke Astor. Ngày nay, một socialite thường là một người phụ nữ trẻ tuổi có một bộ sưu tập ví xách tay lớn và ham thích những cột tin tức buôn lê cũng như người tình gây được sự chú ý.
9. Dude: Người đàn ông dị tính luyến ái cực đoan, đã trải qua một thời Phục Hưng trong văn hóa Mỹ của những năm vừa rồi. Anh ấy quan tâm đến trước hết là đài truyền hình thể thao ESPN và các buddies của anh ấy (những dudes khác), xem giới phụ nữ là phiền phức, nhưng cần thiết. Nếu anh ta cũng là một nhà thể thao tích cực, người ta cũng còn gọi anh ta là jock.
10. From the suburbs: Khái niệm khinh rẻ dành cho các cư dân của urban sprawl, những thị trấn ở ngoại ô đang trải rộng ra. Soccer moms sống ở đây; đỉnh cao của cộng đồng là lần đến thăm country club, lần barbecue trong vườn riêng của mình, chuyến đi thăm mall. Ở New York họ cũng còn được gọi là bridge and tunnel people, vì người từ New Jersey phải vượt qua Hudson River như thế nào đấy.

Là người thích sống ở thành phố lớn, tôi chỉ rời New York trong trường hợp khẩn cấp. Việc đã tự lộ ra là sai lầm tại mỗi một chuyến đi chơi về tỉnh lẻ, vì “phần còn lại” của Mỹ kỳ lạ không thể so sánh được. Frank bạn tôi ngược lại đã phát triển trở thành một thị dân loạn thần kinh, hấp tấp đặc trưng, người mặc dù vậy vẫn liên tục thích đi ra ngoài. Tại mỗi chuyến đi thám hiểm vùng heartland, anh ấy trang bị cho mình bản đồ và sách hướng dẫn du lịch, giống như thể phải đi xuyên qua một châu lục mới, ngay cả khi chỉ phải phỏng vấn một nông dân trồng ngô ở Iowa.

“Lúc ăn tối, ông nông dân đấy đặt những cái cốc to bằng nhựa để đong chất trừ cỏ dại lên trên bàn”, Frank thuật lại, rồi ông ấy đổ một lon Cola và thêm cũng từng ấy lượng Whiskey vào trong đó.” Frank được cho là chỉ lịch sự nhấp môi vào đấy thôi, “nhưng ông nông dân ấy đã uống hết ba cốc như thế trong vòng bốn mươi lăm phút”, anh nói.

Ghi chú của anh cho một bài trên “Spiegel” ngược lại nghe có vẻ khô khan hơn thấy rõ: “Những cánh đồng nhuộm màu xanh–vàng trải dài cho tới tận chân trời. Đã sắp đến mùa thu hoạch. Tim Recker, 43 tuổi, là chủ tịch của Iowa Corn Growers Association. Từ 1982, ông điều hành trang trại của gia đình, một ngôi trại nhỏ, chỉ có thể đến đấy được qua những con đường rãi sỏi dài hàng kilômét. Vào lúc ban đầu chỉ vừa đủ sống, ông thu nhập được 19.000 dollar hàng năm vào lúc đấy. Những gì là quan trọng được ông treo trong phòng khách trên tấm bảng gỗ, ‘tín ngưỡng, bạn bè, gia đình’ có ở trên đó. Mới trước đây vài năm, xa xỉ đối với Recker là một kết nối Internet nhanh cho trang trại. Kiếm thêm 69 dollar đấy hàng tháng, ‘đó là một công việc nặng nhọc’, ông nói. Nhưng từ mới đây thì những nỗi lo lắng của người nông dân đã tan biến đi, thế nào đi nữa thì cũng tạm thời. Sau khi dẫm chân tại chỗ nhiều năm trời, giá ngô bất thình lình tăng vọt không phanh lên cao – vì nhu cầu cao của ethanol cho nhiên liệu sinh học. ‘Tôi chưa từng nhìn thấy điều gì giống như thế trong suốt cả cuộc đời tôi’, Recker nói với một nụ cười rạng rỡ trên gương mặt. Ông và các láng giềng của ông trải qua một điều kỳ diệu kinh tế thật sự. Khắp nơi trong vùng đều có những xi lô ngũ cốc mới toanh vươn cao lên trên đồng ruộng, các chiếc tháp chứa lấp lánh màu bạc kiểu tương lai đấy trông giống như tên lửa và minh chứng cho niềm tin dứt khoát vào tương lai của Iowa, bang trải dài trong miền Trung Tây Hoa Kỳ từ Mississippi cho tới Missouri.

Phần lớn nông dân ở đây đầu có một cuộc sống công nghệ cao thực tế như Recker: khi ông ấy lái chiếc xe máy cày John Deer để thu hoạch 600 hecta của ông ấy, luôn có dữ liệu mới xuất hiện trên màn hình, năng suất, độ ẩm của ngũ cốc – tất cả đều được truyền bằng vệ tinh vô tuyến vào phòng lái trong nhịp ba giây một. New Economy của nông dân trong thế kỷ 21 là như thế đó.

Giờ nghỉ trưa của gia đình Recker trong trang trại, có steak thật dầy và đậu hộp, điện thoại di động của người chủ trại reo lên giữa lúc đấy. Ba lần trong ngày, Recker nhận được một tin nhắn như thế, trong thời gian mới đây thường hay có một dấu cộng thật đẹp đứng trước những con số. ‘Chúng tôi là Texas mới’, có những đồng nghiệp nào đó của ông đã bắt đầu ca ngợi, như thể những hạt ngô cho nhiên liệu sinh học của họ có thể thay thế được hoàn toàn những chiếc tháp khai thác dầu ở giữa Dallas và Houston.”

Về việc này thì Texas xưa cũ hẳn sẽ có ý kiến riêng của mình. Sự giàu có của họ và tính tình bộc trực của họ để cho cư dân của bang này, mà lá cờ của nó chứng minh niềm hãnh diện không biết ngượng của các bang miền Nam, trở thành có lẽ là những người Mỹ nhất của Mỹ: thực tế và hãnh diện là dân tỉnh lẻ, nhưng ý thức được quyền lực. Xem như thế thì đúng là George W. Bush đã khôn ngoan, người sinh ra ở Connecticut và học đại học ở Yale, khi ông ấy mua một trang trại ở Texas. Năm 1978, khi ông ấy ra tranh cử vào Hạ Viện , các đối thủ của ông ấy còn có thể bôi đen ông ấy là out of touch với người dân Texas. Thế nhưng ông đã trải qua cuộc biến đổi thành người chủ nông trại mang giày ủng một cách đầy thuyết phục. Có thể dễ dàng dựng Bush lên như là một chính khách không nắm được tình hình, vụng về trong lời nói và vô lương tâm. Nhưng cái mà các nhà phê phán ông không bao giờ thành công: chứng minh rằng ông không phải là người mà ông ấy đang biểu hiện: một người Mỹ thật sự, ăn hot dogs, ngoan ngoãn đi vào nhà thờ và cho rằng đất nước của mình là cái tốt nhất mà Chúa Trời tạo ra trên Trái Đất này.

Adriano Sack

Phan Ba dịch

Đọc những bài trước ở trang Văn Hóa